Narcissus’ moeder kreeg van de ziener Tiresias te horen dat
het levensgevaarlijk voor haar zoon zou zijn om zichzelf te leren kennen. Narcissus
begint inderdaad met sterven op het moment dat hij zichzelf tegenkomt: in het
spiegelende water van een heilig meer: hij wordt verliefd op een beeld en
weigert dat vervolgens los te laten, ook al leidt het tot zijn ondergang.
Dat is interessant: als ik Iris Koops’ boek Herstellen van narcistische mishandeling
goed begrijp heeft de narcist geen ‘zelf’, en vult hij (of zij) die leegte op
met aandacht, bewondering, en toewijding van anderen. Hij eigent zich dat toe,
denkt dat hij recht heeft op de sympathie en empathie van anderen. De narcist
is daar echter zelf niet toe in staat: alles draait om hem: het zelf van
anderen is er alleen om gecontroleerd, uitgegumd te worden. Jarenlang
samenleven met een narcist kan er dan ook voor zorgen dat de eigen beleving volledig verdwijnt.
Wat veel mensen niet weten is dat narcisten een aantal overeenkomsten met psychopaten vertonen: ze zijn goed in het manipuleren en
bespelen van mensen, en zullen zich nooit verantwoordelijk voelen voor het eigen gedrag en de gevolgen daarvan. De narcist heeft een bepaald beeld van zichzelf, en de wereld: een Waarheid
— en die waarheid beschermt hij koste wat kost. Kritiek of twijfels accepteert
hij niet: het tast immers zijn beeld (en daarmee zijn zekerheid) aan. Als hij er
toch mee wordt geconfronteerd kaatst hij de bewering of kritiek terug, verdraait
hij woorden, bespeelt hij onzekerheden met opmerkingen die de ander doen twijfelen aan de
eigen beleving. Het is een verdedigingsmechanisme, een manier om vooral
zichzelf niet te hoeven onderzoeken. Hij speelt de ander tegen zichzelf uit,
vermorzelt de integriteit van zijn slachtoffer: hij gaat nooit inhoudelijk in
op kritiek, negeert het. Ontwijken doet hij met zoveel kunde dat het niet opvalt:
hij maakt gebruik van afleidingsmanoeuvres om zijn vestiging, zijn zekerheid,
zijn waarheid, geen risico te hoeven laten lopen.
De zekerheid van een narcist is een door hemzelf gefabriceerd
beeld: het is plat, 2D: alleen te zien vanuit één point of view: zíjn point of
view. Narcissus zou zichzelf niet mogen leren kennen want dat zou de dood
betekenen: maar zijn zelf leeft niet:
hij zou, zoals hij ontdekt bij het meer, ontdekken dat er niets is behalve zijn buitenkant. Het meer
laat alleen een wispelturige weerspiegeling zien. Raak het aan en de
verschijning verdwijnt. Wijs hem op z’n vluchtigheid en Narcissus komt tot de
conclusie dat hij niets weet; hij verdwijnt in zijn eigen niets.
*
Iris Koops’ boek (met als ondertitel Het verdwenen zelf (tevens de titel van haar website)) is een poging om narcistische mishandeling meer
bekendheid te geven, in de hoop dat het sneller herkend zal worden door
hulpverleners. Het is lastig narcisme te diagnosticeren omdat narcisten een
zeer charmant masker op kunnen zetten (zelfbehoud). Als narcistische mishandeling al wordt erkend, dan worden
er nogal eens fouten gemaakt tijdens therapie.
Wat ik zeer waardeer aan Koops’ benadering van deze
mishandeling is haar stelligheid als het gaat om populaire, new age-achtige
therapieën waarbij het vooral draait om empathie. Er wordt geleuterd over
vergeving en begrip, over welke rol het slachtoffer zelf heeft gespeeld, en de jeugd van de mishandelaar — het
slachtoffer van narcistische mishandeling wordt hier niet mee geholpen. Sterker
nog: dit is de manier waarop de narcist haar al die tijd heeft mishandeld: de
verantwoordelijkheid voor de wijze waarop ze werd behandeld heeft de narcist
altijd bij zijn slachtoffer gelegd. Nogmaals
een beroep doen op haar empathie suggereert wederom
dat ze het aan zichzelf te danken heeft: had
je je zich maar anders moeten gedragen. Nee. Niet. De verantwoordelijkheid
van mishandeling ligt ALTIJD bij de mishandelaar. Het slachtoffer van
narcistische mishandeling heeft niet voor niets moeite met begrijpen wat ‘normaal’
is: ze heeft geen besef van/ gevoel voor grenzen: niemand heeft haar ooit laten
zien dat haar ‘nee’ een grens zou moeten zijn, dat daar overheen denderen geen
optie zou mogen zijn. Zo simpel is het. Zo ingewikkeld is het.
*
Later meer; ik ga ook Koops’ tweede boek, Je leven in eigen hand – Verder na
narcistische mishandeling lezen. Bovendien, ik kan het niet helpen: ik lees
over feminisme (Living a Feminist Life/
Sara Ahmed) & zie allerlei verbindingen tussen narcistisch gedrag/narcistische
mishandeling en misogynie/racisme/discriminatie.
